Tin tứcThời gian có thể xóa nhòa dấu vết chiến tranh, nhưng không thể làm vơi đi trách nhiệm tìm kiếm và đưa các anh hùng liệt sĩ trở về với quê hương. Khi những bản đồ cũ không còn nguyên vẹn, nhân chứng ngày một ít đi, còn địa hình đã nhiều lần thay đổi, mỗi cuộc tìm kiếm, quy tập, xác định danh tính hài cốt liệt sĩ đều đối mặt với vô vàn thách thức.
Và chính trong cuộc chạy đua ấy, dữ liệu số, bản đồ số và công nghệ phân tích thông tin đang tạo nên bước chuyển quan trọng, giúp "đánh thức" những vùng đất, những hồ sơ tưởng chừng đã ngủ yên suốt nhiều thập kỷ.
Trong chiến dịch “500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập, xác định danh tính hài cốt liệt sĩ” đang được triển khai quyết liệt toàn quốc, hiệu quả của chuyển đổi số đã mang lại những kết quả bất ngờ và đáng mừng, tiếp thêm hy vọng cho hành trình tìm lại tên tuổi và nơi yên nghỉ của các liệt sĩ.
Phóng viên Trung tâm Tin tức Radio VOH (HTV) trò chuyện cùng Trung tướng Hoàng Khánh Hưng - nguyên Phó Tư lệnh chính trị Binh chủng công binh, Chủ tịch Hội Hỗ Trợ Gia Đình Liệt Sĩ Việt Nam.
*Xin cảm ơn Trung Tướng đã dành thời gian cho buổi phỏng vấn. Thưa ông, Chiến dịch 500 ngày đêm quy tập xác định danh tính hài cốt liệt sĩ đang được triển khai trên cả nước, điều này đã thắp lên niềm tin cho hàng vạn gia đình liệt sĩ đang ngày đêm mong ngóng. Ông đánh giá như thế nào về ý nghĩa của chiến dịch đặc biệt này?
Trung Tướng Hoàng Khánh Hưng: Từ xưa, Bác Hồ, Đảng và Chính phủ ta đã luôn quan tâm đến công tác đền ơn đáp nghĩa và đạo lý uống nước nhớ nguồn, có rất nhiều chính sách phù hợp, Bộ chính trị cũng có văn bản tiếp tục quy tập tìm kiếm hài cốt liệt sĩ giai đoạn hiện nay.
Do vậy, chiến dịch “500 ngày đêm” này tiếp tục huy động sức mạnh toàn dân tộc, cả dân tộc Việt Nam và quốc tế, các tổ chức chính trị - xã hội đều vào cuộc. Có thể nói, Chiến dịch 500 ngày đêm đã lay động đến trái tim của mọi tầng lớp nhân dân, nhất là lớp trẻ.
Đặc biệt, động viên được các cựu chiến binh, dù tuổi cao sức yếu và trí nhớ kém không đến được chiến trường xưa, nhưng họ đã viết lại, tường thuật lại các trận đánh, nơi chôn cất đồng đội... Các cựu chiến binh đã gửi nhiều tài liệu báo cáo đến cho các đội quy tập. Chiến dịch đã lay động được tình người, không chỉ dân tộc Việt Nam, mà cả những người bên kia chiến tuyến cũng giúp đỡ và cùng vào cuộc với chúng ta.
Một điều hết sức ý nghĩa là qua chiến dịch này, hàng vạn gia đình liệt sĩ sẽ yên tâm hơn, họ vững tin rằng Đảng và Chính phủ không để một liệt sĩ nào mất tên. Chiến dịch này tôi cho rằng rất tuyệt vời, để giúp người Việt Nam thấy được rằng có hòa bình như hôm nay là xương máu của gần 1,2 triệu liệt sĩ đã đổ xuống trên các chiến trường. Và chiến dịch này chính là cả dân tộc trả ơn cho những người đã ngã xuống vì độc lập, tự do của Tổ quốc.
*Thưa ông, chiến tranh đã lùi xa gần 51 năm. Như vậy, những thách thức nào đặt ra cho công cuộc tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ?
Trung tướng Hoàng Khánh Hưng: Chiến tranh đã lùi hơn 51 năm, nên hiện nay công tác tìm kiếm, quy tập, xác định danh tính hài cốt liệt sĩ có rất nhiều khó khăn. Khó khăn trước hết là địa hình, địa vật thay đổi, vùng chiến sự ngày xưa nay thành làng mạc, công trường, rừng cao su, thậm chí rừng rậm rạp. Thứ hai, người trong cuộc đã già yếu, sức khỏe giảm, kinh tế khó khăn... nên họ cũng khó trở lại chiến trường xưa. Thứ ba là hài cốt liệt sĩ cũng phai tàn theo thời gian. Thứ tư là trong chiến tranh thì việc chôn cất rất sơ sài, với những mộ tập thể thì xương cốt còn chồng chất lên nhau. Vì vậy, rất nhiều thách thức đang đặt ra cho chúng ta, đòi hỏi những người, những đội ngũ thực thi nhiệm vụ phải thật sự kiên nhẫn, có nhiều kiến thức, quyết đoán và quyết liệt.
*Theo ông, từ lúc phát hiện cho đến lúc đưa hài cốt các liệt sĩ lên mặt đất, quy trình này phải đảm bảo những tiêu chí như thế nào để bảo toàn xương cốt, hiện vật và tránh những sai sót?
Trung tướng Hoàng Khánh Hưng: Quy trình khai quật, tìm kiếm hài cốt liệt sĩ tuyệt đối phải làm một cách nghiêm ngặt thì mới bảo đảm được an toàn cho cả xương cốt và hiện vật. Do đó, việc cần phải làm là khai quật từng lớp đất, rồi qua từng lớp đất nên chụp ảnh giữa các lớp đất. Chúng ta nên tổ chức sàng đất, điều này đặc biệt quan trọng vì có thể tìm thấy răng, răng là vật liệu rất quý giá cho quá trình giám định ADN. Nếu các lớp đất ấy mà mình không phân lớp, không sàng lọc thì có thể không tìm được mẫu phẩm quý là răng để phục vụ cho giám định ADN.
Với những mồ chôn tập thể thì càng phải làm từng lớp đất, vì khi xưa địch chôn cất thường là sau khi hất hết toàn bộ xác xuống thì sẽ dùng dầu mazut để đốt, sau đó rắc vôi bột lên và lấp đất lại một cách bằng phẳng, đó là vì môi trường nên phải làm kỹ như vậy. Do đó, xương cốt sẽ bị lẫn lộn với nhau, nên khi quy tập ở những mồ chôn tập thể là phải làm từng lớp, chụp ảnh từng lớp và tổ chức sàng để tìm răng, răng là bộ phận có thể giám định ADN tốt nhất.
*Thưa ông, về công cuộc tìm kiếm quy tập hài cốt liệt sĩ đang diễn ra tại Công viên Lê Thị Riêng TPHCM, ông có nhìn nhận như thế nào?
Trung tướng Hoàng Khánh Hưng: Từ lâu chúng ta biết công viên Lê Thị Riêng có mồ chôn tập thể, nhưng chúng ta chưa đủ điều kiện, chưa tiếp xúc được với những nhân chứng, nên chưa tiến hành khai quật.
Hiện nay, thứ nhất, khi đã đủ điều kiện và quan trọng nhất là có không ảnh hỗ trợ, chúng tôi đã cử ngay Kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng là hội viên của Hội hỗ trợ gia đình liệt sĩ Việt Nam tham gia Ban chỉ đạo 515 do Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà làm Tư lệnh của chiến dịch. Khi đã phát hiện được dấu vết rồi thì cần kéo dài và làm đến cùng.
Với mồ chôn tập thể tại đây, theo tôi thì việc giám định ADN sẽ chỉ xác định được một số liệt sĩ, số còn lại chúng ta cần đưa vào một kỳ nghĩa trang và nên có bia chung. Điều này cũng sẽ rất khó cho các cơ quan chính sách. Đây là những thách thức lớn trong cuộc tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ tại đây.
*Ông có góc nhìn thế nào về công tác giám định ADN và ngân hàng gene hiện tại trong công cuộc xác định danh tính hài cốt liệt sĩ hiện nay?
Trung tướng Hoàng Khánh Hưng: Từ năm 2024, Chính phủ ra quyết định thành lập ngân hàng gene, tạo rất nhiều thuận lợi cho việc trả lại tên cho liệt sĩ. Tôi cho rằng, cần lấy hết tất cả mẫu phẩm của thân nhân liệt sĩ, những người chưa tìm được hài cốt. Tuy nhiên, việc giám định ADN cũng có nhiều khó khăn, vì mẫu phẩm tốt sẽ không nhiều. Đồng thời, chất lượng máy móc thiết bị của chúng ta để phục vụ giám định ADN cũng chưa được hoàn hảo, trình độ người làm giám định ADN chưa được đào tạo chuyên sâu, chưa đáp ứng đủ với công tác giám định ADN, về hóa chất cũng có thể thiếu.
Theo tôi, khi khai quật hài cốt liệt sĩ, chúng ta nên làm trên cơ sở năng lực và khả năng của các trung tâm giám định ADN. Hiện tại, chúng ta đang mở chiến dịch đồng loạt lấy mẫu như thế này thì công tác bảo quản cũng rất khó. Nhìn chung, vấn đề ngân hàng gene và công tác giám định ADN thì rất tốt, bởi vì không lấy nhanh, thân nhân gia đình liệt sĩ họ sẽ mất hết, không lấy được mẫu phẩm.
*Theo ông việc số hóa hiện nay đang mang lại những hiệu quả gì cho công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ?
Trung tướng Hoàng Khánh Hưng: Số hóa hiện nay rất hiệu quả cho công tác tìm kiếm, quy tập, xác định danh tính hài cốt liệt sĩ. Đặc biệt, công nghệ rada xuyên đất sẽ xác định được đúng vị trí, xác định được độ sâu nhất định và tìm kiếm đỡ mất thời gian hơn. Thứ hai, thông qua số hóa thì việc giám định ADN sẽ rất khoa học, rất chính xác. Vì vậy, khi thân nhân gia đình lịch sỹ nhận được hài cốt, họ cũng yên tâm, biết rằng đó chính là người thân của mình. Tuy nhiên, dù là số hóa, dù 5.0 hoặc có trí tuệ nhân tạo (AI) hỗ trợ thì tất cả đều phải do con người quyết định, nên những người có chức năng làm công việc này cần phải học, cần phải nâng cao trình độ liên tục để phù hợp với nhu cầu của nhiệm vụ.
*Với Trung tướng Hoàng Khánh Hưng thì chúng tôi được biết ông đã miệt mài suốt nhiều năm để đi tìm và đưa những đồng đội trở về. Như vậy điều gì đã thôi thúc ông vững tin và kiên trì với hành trình này?
Trung tướng Hoàng Khánh Hưng: Tôi kiên trì với hành trình này tới nay đã được 16 năm. Chúng tôi có một suy nghĩ, có một lời hứa với nhau trong chiến đấu, trong lúc trận mạc là người sống phải tìm cách đưa người chết về. Trong thời kỳ chiến tranh, anh em sống với nhau rất nghĩa tình. Mình được sống thì còn có gia đình, còn có vợ, còn có con, có cháu... nhưng đồng đội chết thật sự là hết, nên rất thương và cũng rất buồn cho các đồng đội ấy.
Điều đó đã thôi thúc mình tìm cách, tìm đồng đội, trả lại tên cho họ. Hiện tại thì Hội hỗ trợ gia đình liệt sĩ Việt Nam của chúng tôi đã trả lại tên được cho 1.100 liệt sĩ, đã di chuyển về đất mẹ yêu thương 1.600 hài cốt liệt sĩ. Mỗi lần đưa hài cốt liệt sĩ về trên mỗi quê hương, điều làm cho tôi càng tâm trạng, thương cảm, đó là những người mẹ, người vợ, người con đã chờ người thân của mình từ lúc tóc còn xanh, bây giờ đầu đã bạc trắng.
Ví như Liệt sĩ Huỳnh Văn Quên vừa được tìm thấy ở công viên Lê Thị Riêng, chị Nguyễn Thị Lệ là người yêu của anh đã ở như vậy, chờ anh Quên thắng trận về cưới. Nhưng sau trận Mậu Thân 1968 thì anh hy sinh và nằm lại trong công viên từ đó cho đến bây giờ. Dù chưa cưới nhưng chị Lệ đã ở như vậy, chờ anh gần 60 năm. Biết câu chuyện này, tôi đã có ý kiến và rất mừng vì hiện nay chị đã được công nhận là vợ liệt sĩ. Vì vậy, nên càng thôi thúc chúng tôi tích cực đi tìm hài cốt liệt sĩ hơn, tích cực tìm kiếm những người mà hiện nay chưa biết được đang nằm ở nơi nào.
*Thưa ông, chiến dịch “500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ” đang được khẩn trương triển khai, Hội Hỗ Trợ Gia Đình Liệt Sĩ Việt Nam đóng vai trò như thế nào trong việc hỗ trợ chiến dịch này?
Trung tướng Hoàng Khánh Hưng: Hiện tại, Hội Hỗ Trợ Gia Đình Liệt Sĩ Việt Nam có gần 10.000 hội viên. Hội đã có công văn gửi cho các tổ chức chính trị - xã hội để cho các hội viên thực hiện, tham gia với chính quyền địa phương, thực hiện theo chức năng của mình một cách tích cực nhất vào công tác trả lại tên cho liệt sĩ.
Chúng tôi xác định đây là nhiệm vụ cơ bản nhưng cấp bách. Trong chiến dịch này, Hội cũng góp phần di chuyển hài cốt liệt sĩ về quê. Từ đầu chiến dịch đến nay, Hội đã di chuyển về quê mẹ được 127 hài cốt liệt sĩ. Đồng thời, Hội cũng tổ chức thăm hỏi, tặng quà riêng cho các thân nhân gia đình liệt sĩ nhân dịp 27/7.
*Xin cảm ơn Trung tướng!