Có những ca ghép huy động hơn 100 người, thậm chí 200 - 250 nhân sự cùng tham gia. Mỗi quyết định đều phải được tính bằng phút, bởi một trái tim sau khi rời cơ thể người hiến chỉ có một khoảng thời gian rất ngắn để đến với người đang chờ được sống tiếp.
GS.TS.BS Nguyễn Hoàng Định - Phó Giám đốc, Trưởng ê-kíp ghép tim Bệnh viện Đại học Y Dược TP. Hồ Chí Minh đến với phẫu thuật tim từ những năm đầu của quá trình phát triển chuyên ngành này tại Việt Nam.
Khi còn là sinh viên y khoa, những ca bệnh nặng đứng giữa lằn ranh sinh tử để lại cho ông nhiều ấn tượng. Một quyết định đúng hay sai của người bác sĩ trong chẩn đoán và điều trị có thể trực tiếp thay đổi số phận người bệnh. Sau khi tốt nghiệp, ông chọn ngoại khoa, thi bác sĩ nội trú ngoại và sau đó thử sức với phẫu thuật tim mạch - một trong những lĩnh vực khó của ngoại khoa.
Ghép tim không phải chuyện của một ngôi sao
Nhiều năm sau, ghép tim trở thành một phần đặc biệt trong hành trình nghề nghiệp ấy. Theo chia sẻ của GS.TS.BS Nguyễn Hoàng Định, trong khoảng hai năm, Bệnh viện Đại học Y Dược TP. Hồ Chí Minh đã thực hiện 15 ca ghép tim, trong đó có 9 bệnh nhi. Điều khiến ê-kíp vui nhất không nằm ở số lượng, mà ở kết quả điều trị của những người bệnh sau ghép.
Ông bày tỏ rằng: "Lúc đầu chúng tôi không nghĩ đến một con số cụ thể là sẽ ghép được bao nhiêu ca. Chỉ tâm niệm với nhau là làm ca nào chắc ca đó. Điều làm chúng tôi hạnh phúc nhất là tất cả những trường hợp chúng tôi phẫu thuật đều có kết quả rất tốt cho tới hiện nay".
Với GS.TS.BS Nguyễn Hoàng Định, một chương trình ghép tim không thể được xây dựng dựa trên một cá nhân. Ghép tim chỉ là "phần nổi của tảng băng". Phía sau một ca phẫu thuật là cả hệ thống gồm gây mê, hồi sức, nội tim mạch, nhi khoa, ECMO, giải phẫu bệnh, công tác xã hội cùng nhiều chuyên khoa và bộ phận hỗ trợ khác.
Ở đó, ông nhấn mạnh: "Ghép tim không phải là xây dựng một dàn ngôi sao hay một ngôi sao, mà là xây dựng một hệ thống. Khi hệ thống chạy tốt thì kết quả sẽ tốt".
Việc lấy tạng từ người hiến chết não được thực hiện ngay tại bệnh viện, đồng thời nhiều cơ quan như tim, gan, thận, phổi, giác mạc được điều phối để ghép cho các người bệnh khác nhau, số nhân sự tham gia có thể lên đến 200 - 250 người.
Vì vậy, người trưởng ê-kíp thường được ví như một "nhạc trưởng". Song, GS.TS.BS Nguyễn Hoàng Định cho rằng vai trò ấy chỉ là một phần trong cả bộ máy. Theo ông, người điều phối có nhiệm vụ giúp mọi người làm việc ăn ý với nhau, nhưng phía sau còn có những người xây dựng hệ thống, đưa ra quyết định, chịu trách nhiệm và bảo đảm chương trình ghép tim vận hành đúng các tiêu chí chuyên môn.
Để hàng trăm con người có thể phối hợp trong một cuộc chạy đua mà sai số được tính bằng từng giây, điều quan trọng không phải cảm tính mà là quy trình và bảng kiểm. Mỗi khâu đều phải được rà soát, người cho và người nhận có phù hợp không, phương án vận chuyển và phẫu thuật có bảo đảm thời gian hay không.
Với bệnh nhi, áp lực chuyên môn còn lớn hơn. Mạch máu của trẻ nhỏ và mỏng hơn, trong khi kích thước trái tim người cho có thể không tương đồng với khoang lồng ngực người nhận. Khi khâu nối, từng mũi chỉ phải chính xác để tránh chảy máu, xoắn hoặc biến dạng mạch máu.
Sau phẫu thuật, trẻ còn phải đối mặt với nguy cơ đào thải tạng ghép và sử dụng thuốc ức chế miễn dịch lâu dài. Với những em được ghép tim ở tuổi 10, 11 hay 12, vài năm sau lại bước vào giai đoạn dậy thì. Vì thế, bên cạnh chuyên môn y khoa, ê-kíp còn phải tính đến việc hỗ trợ tâm lý và giúp trẻ duy trì tuân thủ điều trị trong nhiều năm. Một ca phẫu thuật kết thúc không có nghĩa hành trình ghép tim đã kết thúc.
Trong công việc ghép tim, một cuộc gọi khẩn cấp có thể đến vào bất kỳ thời điểm nào: 2 - 3 giờ sáng, giữa bữa cơm gia đình, ngày nghỉ hay những ngày cận Tết.
GS.TS.BS Nguyễn Hoàng Định vẫn nhớ những ca ghép vào dịp Tết năm 2025. Khi đó, nhiều nhân viên đã chuẩn bị về quê, có người mua vé tàu, vé xe, có người thậm chí đã ngồi trên chuyến xe trở về với gia đình.
1.700km đưa trái tim về kịp lúc
Nhưng khi có nguồn tạng, toàn bộ ê-kíp phải lập tức quay lại bệnh viện. Ông kể lại: "Chúng tôi phải huy động tất cả và hơn 200 người phải quay trở lại bệnh viện. Có nhiều người phải xuống xe quay đầu đi lại về ngay, hoặc có những người trả vé máy bay".
Ngay sau kỳ nghỉ Tết, ê-kíp tiếp tục thực hiện thêm một ca ghép khác. GS.TS.BS Nguyễn Hoàng Định thổ lộ: "Gác tất cả những vấn đề khác lại, kể cả những ưu tiên của gia đình, ưu tiên về cuộc sống riêng để phục vụ cho công việc chung. Điều đó làm chúng tôi vừa cảm giác mang ơn, vừa cảm giác mắc nợ mọi người".
Trong những cuộc chạy đua ấy, một trong những trường hợp đặc biệt là hành trình đưa trái tim từ Quảng Ninh vượt hơn 1.700km về TP. Hồ Chí Minh. Người chờ ghép là một nam bệnh nhân 23 tuổi bị suy tim giai đoạn cuối. Người bệnh đã chờ trái tim phù hợp hơn một tháng, nhiều lần nhập viện và phải sử dụng thuốc vận mạch để duy trì hoạt động của tim.
Theo GS.TS.BS Nguyễn Hoàng Định, trong hơn một tháng chờ ghép, trái tim người bệnh đã nhiều lần ngưng đập. Ê-kíp phải đặt bệnh nhân vào hệ thống ECMO để hỗ trợ tuần hoàn tạm thời.
Đến ngày thứ tám chạy ECMO, cuộc gọi báo có trái tim phù hợp xuất hiện. Ông nhớ lại: "Quả thật lúc đó mọi người thấy đây là một sự may mắn rất lớn. Chúng tôi bắt buộc phải nhận trái tim đó, dù công tác điều phối rất vất vả, khó khăn hơn nhiều so với những trường hợp khác".
Khó khăn lớn nhất là thời gian. Tình trạng của người hiến không ổn định nên việc lấy tạng phải được tiến hành sớm. Ê-kíp tại TP. Hồ Chí Minh chỉ có khoảng 3 - 4 tiếng để quyết định và chuẩn bị toàn bộ quá trình.
Khi chấp nhận nguồn tạng, tất cả phải được tính ngược từ giờ của chuyến bay. Mỗi khoảng thời gian cộng lại đều ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng hồi phục của trái tim. Theo GS.TS.BS Nguyễn Hoàng Định, thời gian lý tưởng từ khi trái tim được lấy khỏi người hiến đến lúc dòng máu được tái lập trong cơ thể người nhận vào khoảng 4 tiếng. Từ 4 đến 6 tiếng đã là một thử thách lớn; trên 6 tiếng, việc phục hồi chức năng của tim trở nên rất khó khăn.
Vì vậy, ê-kíp ở TP. Hồ Chí Minh không thể chờ trái tim về đến bệnh viện rồi mới bắt đầu phẫu thuật. Việc mở ngực và chuẩn bị người nhận mất khoảng 90 phút. Khi trái tim vừa rời Quảng Ninh bằng đường hàng không, ca phẫu thuật tại TP. Hồ Chí Minh đã phải bắt đầu. Ông cho biết: "Khi trái tim cất cánh được khoảng 30 phút thì ở đây bắt buộc phải mở ngực rồi".
Quyết định ấy đồng nghĩa với một rủi ro rất lớn. Nếu chuyến bay gặp trục trặc, quá trình vận chuyển xảy ra sự cố hoặc trái tim khi về đến nơi không bảo đảm chức năng, ê-kíp sẽ đứng trước một người bệnh suy tim rất nặng đã được mở ngực để chuẩn bị ghép.
Nhưng cuộc chạy đua không thể dừng lại. Khi thùng bảo quản tạng được đưa vào phòng mổ, bên trong nhiều lớp bảo đảm vô trùng, nước đá và dung dịch bảo quản là trái tim của một người vừa qua đời. Các bác sĩ chỉ có vài giây để nhìn nó trước khi tiếp tục công việc.
Sau khi năm miệng nối được hoàn tất, chiếc kẹp được mở để máu từ cơ thể người nhận đi vào trái tim mới. Từ một trái tim không có máu, nằm yên và sẫm màu, dòng máu khiến nó dần căng lên, hồng trở lại, bắt đầu rung nhẹ rồi xuất hiện những nhịp đập đầu tiên.
Song, trái tim đập trở lại vẫn chưa phải thời điểm ê-kíp có thể thở phào. Theo GS.TS.BS Nguyễn Hoàng Định, phẫu thuật chỉ là khởi đầu. Người bệnh còn phải trải qua quá trình hồi sức, theo dõi biến chứng và nguy cơ đào thải. Khi người bệnh có thể xuất viện trong tình trạng khỏe mạnh, lạc quan và không có dấu hiệu bất thường nghiêm trọng, ca ghép mới được xem là thành công bước đầu.
Sau đó còn là hành trình theo dõi lâu dài với xét nghiệm định kỳ, thuốc ức chế miễn dịch, sinh thiết tim khi cần thiết và chăm sóc cả thể chất lẫn tinh thần.
Không phải hành trình nào cũng thuận lợi. Ở trường hợp ghép tim thứ 15, ê-kíp phải chấp nhận một trái tim có kích thước khá nhỏ so với người nhận. Ngay từ trước phẫu thuật, các bác sĩ đã dự kiến khả năng phải dùng ECMO hỗ trợ tuần hoàn sau mổ.
Những khó khăn ấy sau đó thực sự xảy ra. Người bệnh cần ECMO, vật lý trị liệu, hỗ trợ hô hấp và sự động viên từng ngày. Ông suy tư: "Có những ca chúng ta nghĩ rằng sẽ phải buông xuôi nhưng chúng ta quyết tâm tới cuối cùng. Nếu làm hết sức rồi mà kết quả vẫn không như ý thì chuyện đó chúng ta cũng phải chấp nhận".
Mỗi trái tim được ghép thành công đồng nghĩa ở một nơi khác vừa có một gia đình trải qua mất mát. Vì vậy, với ê-kíp ghép tạng, sự biết ơn đối với người hiến không chỉ thể hiện bằng kết quả của ca phẫu thuật.
GS.TS.BS Nguyễn Hoàng Định cho biết sau khi lấy tạng, các bác sĩ đặc biệt chú trọng việc phục hồi cơ thể người hiến một cách cẩn trọng. Trong phòng mổ, ê-kíp cũng có những nghi thức thể hiện sự trân trọng đối với người đã khuất. Ông khẳng định: "Chúng tôi phục hồi lại cơ thể của người hiến một cách rất chăm chút, rất cẩn thận để thể hiện được sự trân trọng và tôn trọng của ê-kíp đối với người hiến".
Hiến tạng là cho đi, không phải đánh đổi
Thế nhưng, để có thêm những cơ hội sống như vậy, một trong những vấn đề quan trọng nhất vẫn là làm thế nào để cộng đồng hiểu đúng về hiến tạng. Theo GS.TS.BS Nguyễn Hoàng Định, trước hết cần truyền thông rõ về chết não. Ở đó, ông cho biết: "Khi các bác sĩ đã nói là chết não rồi, có nghĩa đó là một quá trình rất đắn đo, rất cân nhắc. Chết não có nghĩa là chết rồi, không sống lại được nữa".
Từ đó, ông nhấn mạnh một thông điệp mà hoạt động truyền thông về hiến tạng cần giúp công chúng hiểu chính xác: "Việc hiến tạng không phải là chúng ta đánh đổi mạng sống của người này vì cuộc sống của người khác. Không phải vậy. Ở đây là đã chết rồi và chúng ta chỉ còn trao lại một phần quý nhất của mình để đem lại sự sống cho người khác".
Theo ông, hiến tạng là một sự cho đi chứ không phải đánh đổi. Cùng với đó phải là sự minh bạch trong toàn bộ quá trình. Gia đình người hiến cần hiểu rõ việc xác định chết não, các quy trình chuyên môn và quá trình hiến, ghép đều được thực hiện đúng quy định. Niềm tin xã hội chính là một trong những điều kiện quan trọng để hoạt động hiến tạng phát triển.
Nguồn tạng hiến tại Việt Nam hiện vẫn còn hạn chế so với nhu cầu. Theo số liệu GS.TS.BS Nguyễn Hoàng Định chia sẻ tại chương trình, Việt Nam từng chỉ có khoảng 10 người hiến tạng mỗi năm trên quy mô dân số khoảng 100 triệu người. Gần đây con số đã tăng lên hàng chục trường hợp, nhưng tỷ lệ người hiến trên một triệu dân vẫn thấp so với nhiều quốc gia.
Trong một bộ phận người Việt, quan niệm gìn giữ cơ thể nguyên vẹn sau khi qua đời vẫn còn ảnh hưởng đến quyết định của gia đình. Trong khi đó, cách nhìn về việc cho đi một phần cơ thể để cứu người có thể mở ra những tiếp cận khác đối với hiến tạng. Ông nhận định: "Kinh nghiệm của Thái Lan là một trường hợp rất đáng nghiên cứu, học hỏi để có thể áp dụng vào việc vận động hiến tạng".
Từ góc độ chuyên môn, GS.TS.BS Nguyễn Hoàng Định cũng cho rằng cần nghiên cứu việc mở rộng nguồn người hiến. Một trong những vấn đề được ông đề cập là độ tuổi hiến tạng. Nguồn tim phù hợp đặc biệt quan trọng đối với trẻ nhỏ, bởi một em bé 2 hay 3 tuổi không thể dễ dàng nhận trái tim có kích thước của người trưởng thành.
Ông cũng đề cập việc nghiên cứu nguồn hiến sau ngừng tuần hoàn, cũng như khả năng sử dụng tạng từ một số người hiến mắc bệnh mà y học hiện đã có phương án kiểm soát và điều trị cho người nhận.
Mở rộng nguồn tạng không đơn thuần là tăng số ca ghép. Đằng sau mỗi con số là một người bệnh đang chờ. Có những người không thiếu bác sĩ, không thiếu kỹ thuật, nhưng vẫn chưa có cơ hội bước vào phòng mổ vì chưa xuất hiện một trái tim phù hợp. Với họ, mỗi ngày chờ đợi cũng là một ngày trái tim phải cố gắng thêm.
Và khi một người đã qua đời có thể trao lại phần cơ thể của mình để cứu một người khác, sự sống theo một cách nào đó vẫn được tiếp nối. GS.TS.BS Nguyễn Hoàng Định nhấn mạnh: "Đó là sự cho đi. Chúng ta được thêm chứ không phải đánh đổi gì cả".
Một trái tim được trao đi không thể xóa đi nỗi đau của gia đình người hiến. Nhưng ở một nơi khác, nó có thể giúp một người được trở về với gia đình, giúp một đứa trẻ tiếp tục lớn lên và trao thêm những năm tháng mà trước đó y học không thể hứa chắc.
Sau cùng, giá trị của ghép tạng không chỉ nằm ở những kỹ thuật phức tạp trong phòng mổ. Nó bắt đầu từ quyết định của một con người và một gia đình: trao đi một phần quý giá khi sự sống của mình đã dừng lại, để sự sống của một người khác có cơ hội được tiếp tục.
>>> Xin mời quý vị đón xem Thời sự HTV lúc 20 giờ và Chương trình Thế giới 24G lúc 20 giờ 30 phút mỗi ngày trên kênh HTV9