Tin tứcDự án điều tra do Trung tâm Báo chí Điều tra khu vực Mỹ Latinh (CLIP), Mongabay và các đối tác phối hợp với Viện Serrapilheira (Brazil) thực hiện. Nhóm nghiên cứu phân tích dữ liệu vệ tinh từ năm 2000 đến 2024 tại 722 tiểu lưu vực thuộc bốn sông lớn là Beni (Bolivia), Caquetá (Colombia), Madre de Dios (Peru) và Caroní (Venezuela).
Khu vực nghiên cứu là nơi sinh sống của 74 nhóm người bản địa trên 202 vùng lãnh thổ. Kết quả cho thấy 393 tiểu lưu vực, chiếm hơn một nửa tổng số, đã mất diện tích mặt nước tự nhiên.
Tổng diện tích nước ngọt tự nhiên mất đi trong 25 năm đạt gần 33.000 ha, lớn gấp hơn hai lần diện tích Công viên Quốc gia Tayrona của Colombia. Mức suy giảm nghiêm trọng nhất ghi nhận tại lưu vực Caquetá với 21.532 ha, chủ yếu do chăn nuôi bò quy mô lớn.
Trong khi đó, ảnh vệ tinh lại ghi nhận thêm hơn 17.000 ha mặt nước “mới”. Theo các nhà khoa học, đây là nước nhân tạo hình thành từ hố khai thác mỏ lộ thiên và hồ chứa thủy điện, không thay thế được nguồn nước ngọt tự nhiên.
Đáng lo ngại là gần 80% diện tích nước nhân tạo nằm trên lãnh thổ của các cộng đồng bản địa. Tại lưu vực Madre de Dios, diện tích nước nhân tạo do khai thác vàng tăng gần 12 lần, từ 1.224 ha năm 2000 lên 14.418 ha năm 2023.
Khai thác mỏ không chỉ làm thay đổi dòng chảy sông ngòi mà còn gây ô nhiễm nặng bằng bùn thải và thủy ngân. Hậu quả là nhiều cộng đồng ven sông Amazon rơi vào tình trạng thiếu nước sinh hoạt nghiêm trọng.
Theo Liên đoàn Bản địa sông Madre de Dios và các phụ lưu (Fenamad), hiện có 60% cộng đồng trong mạng lưới phải chi tiền mua nước đóng can hằng tuần thay vì sử dụng nước sông như trước.
Các nhà khoa học nhấn mạnh rừng Amazon đóng vai trò như một miếng bọt biển khổng lồ, giữ nước và duy trì chu trình mưa. Mỗi 1% diện tích rừng mất đi sẽ khiến lượng mưa trung bình giảm khoảng 2,4 mm mỗi năm, theo nghiên cứu công bố tháng 2/2026.
Hình ảnh vệ tinh chỉ phản ánh diện tích bề mặt, không thể đánh giá chất lượng và thể tích nước thực tế. Sự gia tăng của mặt nước nhân tạo đang che giấu một cuộc khủng hoảng nguồn nước sinh hoạt nghiêm trọng đối với người dân bản địa tại khu vực rừng Amazon.
