Tin tứcTPHCM đang đứng trước giai đoạn phát triển mới với quy mô và không gian rộng lớn hơn. Cùng với yêu cầu tăng trưởng cao, thành phố phải giải quyết đồng thời nhiều bài toán về quy hoạch, hạ tầng, giao thông, nhà ở, môi trường, huy động nguồn lực và chất lượng quản trị đô thị. Trong bối cảnh đó, dự án Luật Phát triển đô thị đang được Quốc hội hội xem xét, thảo luận và dự kiến thông qua cuối Kỳ họp không thường lệ thứ nhất vào ngày 24/8 tới được kỳ vọng tạo thêm cơ chế thuận lợi, mở đường để các đô thị lớn, đặc biệt là TPHCM, chủ động hơn trong quá trình phát triển bền vững.
Từ ngày 1/7/2025 khi hợp nhất 3 địa phương đã mở ra không gian phát triển rộng lớn cho TPHCM. Đi cùng lợi thế, tiềm năng là những bài toán phức tạp về quản trị đô thị, định hướng phát triển bền vững. Với một siêu đô thị hơn 14 triệu dân, nhu cầu đi lại tăng lên rất nhiều, hạ tầng phải mở rộng, không gian đô thị ngày càng hạn hẹp, trong khi nguồn lực đầu tư luôn có giới hạn. Một quyết định chậm có thể khiến một dự án kéo dài, một điểm nghẽn về quy hoạch có thể ảnh hưởng đến cả chuỗi đầu tư và quá trình phát triển của thành phố.
Vì vậy, câu chuyện đặt ra không chỉ là thành phố xây thêm bao nhiêu con đường, tuyến metro hay khu đô thị mới, mà quan trọng hơn là cách thức thành phố được trao quyền để tổ chức và dẫn dắt quá trình phát triển trong giai đoạn mới. Luật Phát triển đô thị được xây dựng trong bối cảnh đó, với định hướng tháo gỡ những điểm nghẽn về thể chế, quy hoạch, hạ tầng, nguồn lực và tổ chức thực hiện, đồng thời tăng cường phân cấp, phân quyền gắn với kiểm soát quyền lực và trách nhiệm giải trình.
Tiến sĩ Trần Du Lịch, người đã có nhiều năm tham gia góp ý, xây dựng các chính sách, các nghị quyết đặc thù của Quốc hội cho rằng, Luật Phát triển đô thị thật sự là thể chế vượt trội chưa từng có cho các đô thị, nhất là siêu đô thị TPHCM: “Đây lần đầu tiên Thành phố được phân cấp, phân quyền một cách hệ thống trên tất cả các lĩnh vực. Và chúng ta kỳ vọng Luật này sẽ là thể chế vượt trội, thông thoáng, tạo năng lực cạnh tranh về thể chế để có thể phát triển không gian đô thị TPHCM theo tinh thần Nghị quyết 09 của Bộ Chính trị. Động lực thứ hai, khi luật được thông qua sẽ tạo thuận lợi để thành phố chuyển đổi mô hình tăng trưởng. Vì nếu duy trì mô hình tăng trưởng của Thành phố như hiện nay thì không thể tăng trưởng 2 con số trong giai đoạn, trong khi dư địa phát triển còn lớn."
Luật Phát triển đô thị được xây dựng dựng theo hướng chuyển mạnh từ tư duy quản lý đô thị sang quản trị và kiến tạo phát triển. Với TPHCM, điều này càng có ý nghĩa hơn, khi thành phố đang quản lý một không gian phát triển rất lớn, nhu cầu đầu tư hạ tầng rất cao và phải giải quyết những vấn đề mang tính liên vùng. Một dự án giao thông không chỉ liên quan đến một xã, một phường của thành phố mà có thể kéo dài qua tỉnh, thành phố khác. Một tuyến metro có thể kéo theo sự thay đổi về quy hoạch, nhà ở, thương mại và giá trị đất đai ở cả khu vực. Do đó, quy hoạch và phát triển đô thị hiện nay đòi hỏi một cách tiếp cận tổng thể, linh hoạt và có khả năng phản ứng nhanh với thực tế.
Đại biểu Quốc hội Trịnh Xuân An, Đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Đồng Nai phân tích thêm ý nghĩa quan trọng với những quy định trong dự thảo Luật Phát triển đô thị: “Trong toàn bộ dự thảo Luật này, nhất là ở Chương II, có 35 điều thì 32 điều đã giao thẩm quyền cho Hội đồng nhân dân với hơn 150 thẩm quyền. Do đó, phân quyền cho địa phương không nên chỉ được hiểu là chuyển quyền từ Trung ương xuống Ủy ban nhân dân và Chủ tịch Ủy ban nhân dân. Trong cơ chế này đấy thì Hội đồng nhân dân phải thực sự phát huy được vai trò của thiết chế dân chủ, dân cử, quyết định chính sách và kiểm soát hoạt động của các cơ quan hành chính ở địa phương.”
Với đô thị đặc biệt TPHCM, thì mô hình phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng (TOD), phát triển không gian ngầm, không gian trên cao hay tổ chức lại hệ thống hạ tầng đang được đặc biệt quan tâm. Nhưng để những mô hình này đi từ ý tưởng đến thực tế, điều quan trọng là phải có hành lang pháp lý đủ rõ, đủ linh hoạt và có sự phân định trách nhiệm cụ thể giữa các cấp, các ngành.
Tham gia xây dựng dự thảo luật từ những ngày đầu, Đại biểu Quốc hội Trần Hoàng Ngân, kỳ vọng lớn vào những thể chế vượt trội của Luật Phát triển đô thị đang được Quốc hội thảo luận, xem xét: “Nếu Luật Phát triển đô thị được thông qua với thể chế vượt trội sẽ tạo đà cho sự bứt phá các cực tăng trưởng cao, các động lực tăng trưởng mới, các khu kinh tế đặc biệt cho TPHCM. Điều quan trọng mà chúng tôi quan tâm, đó là việc hấp thụ và triển khai các điều luật này như thế nào khi luật được thông qua.”
TPHCM không thiếu nguồn lực xã hội, nhưng nguồn lực chỉ trở thành những công trình, dự án và động lực tăng trưởng khi có một cơ chế pháp lý đủ thuận lợi để vận hành. Đây cũng là một trong những vấn đề quan trọng mà Luật Phát triển đô thị hướng đến để huy động và sử dụng hiệu quả hơn các nguồn lực cho phát triển. Trong giai đoạn phát triển mới thì yêu cầu này càng cấp thiết khi thành phố đang triển khai hàng loạt dự án hạ tầng quy mô lớn, từ đường sắt đô thị, giao thông liên vùng đến chỉnh trang đô thị và phát triển các khu vực kinh tế mới.
PGS,TS Phan Thanh Bình, nguyên Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa, Giáo dục của Quốc hội nhận định, dự thảo Luật Phát triển đô thị đã thể hiện bước chuyển mạnh từ tư duy quản lý sang quản trị đô thị: “Đây không phải là Luật Phát triển đô thị bình thường, mà nó là một đạo luật kiến tạo cho các đô thị đặc biệt phát triển, nhằm thực hiện nhiệm vụ quan trọng, chiến lược phát triển của quốc gia. Trong Điều 2 có quy định có 4 yếu tố: Thứ nhất, đô thị đặc biệt phải là cực tăng trưởng quốc gia, đóng góp thật sự vào tăng trưởng quốc gia. Thứ hai, phải là trung tâm đổi mới sáng tạo. Thứ ba, phải là đầu tàu phát triển của vùng, dẫn dắt cả vùng. Và thứ tư, phải là trung tâm hội nhập quốc tế. Nghĩa là ở đây kiến tạo chứ không phải là cho các quyền. Kiến tạo điều kiện để dẫn dắt và trở thành động lực phát triển đất nước."
Ngay trong quá trình xây dựng dự thảo Luật Phát triển đô thị, TPHCM đã rà soát và xây dựng khối lượng lớn văn bản quy phạm pháp luật để đưa các chính sách vào cuộc sống ngay khi luật có hiệu lực. Trong giai đoạn đầu thành phố dự kiến ban hành 109 văn bản quy phạm pháp luật, gồm 79 Nghị quyết của Hội đồng nhân dân và 30 Quyết định của uỷ ban nhân dân.
Theo ông Cao Thanh Bình, Trưởng Ban Văn hóa-Xã hội Hội đồng nhân dân TPHCM vì Luật Phát triển đô thị có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với thực tiễn quản trị và định hướng phát triển bền vững của thành phố, nên Hội đồng nhân dân thành phố đang khẩn trương chuẩn bị và sẵn sàng thông qua các nghị quyết để triển khai khi luật chính thức có hiệu lực: “Liên quan đến các cơ chế mà trước đây bị vướng, thì bây giờ khi có Luật Phát triển đô thị sẽ cho phép địa phương chủ động xây dựng những nghị quyết và chịu trách nhiệm về những nghị quyết đó trong quá trình thực hiện. Các sở ngành, các ban của Hội đồng nhân dân thành phố và các đơn vị có liên quan, các nhà chuyên gia, nhà khoa học cũng đã bắt tay vào để phối hợp nghiên cứu và xây dựng dự thảo. Và ngay khi Luật Phát triển đô thị thông qua thì các đầu việc này cũng sẽ được Hội đồng nhân dân TPHCM tổ chức kỳ họp để thông qua.”
Một đô thị được phân quyền mạnh hơn cần một bộ máy có năng lực thực thi, đội ngũ cán bộ dám quyết định vì lợi ích chung, nhưng đồng thời phải bảo đảm công khai, minh bạch, kiểm soát quyền lực và trách nhiệm giải trình.
Đây là điều đặc biệt quan trọng bởi mỗi quyết định về quy hoạch, đất đai, hạ tầng hay đầu tư đều có thể tạo ra tác động rất lớn đối với người dân và doanh nghiệp. Vì vậy, giá trị của Luật Phát triển đô thị sẽ không chỉ được đo bằng số lượng cơ chế mới được trao cho thành phố, mà còn đo bằng khả năng biến những cơ chế ấy thành những thay đổi cụ thể trong đời sống đô thị. Luật Phát triển đô thị, nếu được Quốc hội thông qua với những cơ chế phù hợp, sẽ tạo thêm dư địa lớn để TPHCM chủ động quyết định, huy động nguồn lực và tổ chức phát triển đô thị theo hướng hiện đại, đồng bộ và bền vững trong giai đoạn phát triển mới.