Phối màu hiện đại cho di sản: Loay hoay tân cổ giao duyên

(VOH) - Để tránh bị mai một trong đời sống đương đại, nhiều di sản đã được làm mới nhằm hấp dẫn công chúng cảm thụ. Nhưng cách nào đem lại làn gió mới cho các giá trị truyền thống mà không bị kệch cỡm, phát huy hết tinh hoa của truyền thống-hiện đại và được nhiều thế hệ tiếp nối yêu thích. Đây vẫn là nỗi trăn trở của những người tâm huyết với việc phát huy di sản truyền thống.
Từ trái qua: Nghệ sĩ Kim Tử Long, ca sĩ Phương Thanh và nghệ sĩ Thoại Mỹ hợp diễn trong trích đoạn "Chiếc áo thiên nga".

Năm 2008 nhà hát cải lương Trần Hữu Trang đã đưa những yếu tố hiện đại vào dàn dựng, tổ chức vở “Chiếc áo thiên nga” của tác giả Lê Duy Hạnh. Sân khấu của vở diễn được thiết kế hoành tráng, sử dụng hiệu ứng màn hình chiếu lớn, hình động 3D, tia laser. Trong vở cải lương còn đan xen nhiều loại hình nghệ thuật như múa, xiếc, hài, tân nhạc. Tuy nhiên, cách làm mới này chưa thực sự gây được cảm xúc cho người xem. Còn trong rất nhiều chương trình ca cổ, người ta cũng làm mới bằng cách múa minh họa. Cô Kim Hằng, một thính giả mộ điệu cải lương khi xem vở “Chiếc áo thiên nga” bày tỏ: cải lương chân phương vẫn hay hơn vì khán giả cần nghe nghệ sĩ phô diễn giọng ca chứ không phải nhìn những lắp ghép hào nhoáng. Bởi lẽ nó lấn lướt lời ca, tiếng đàn trầm bổng da diết vốn là đặc trưng mà cải lương gây cảm xúc cho người nghe:

 

Theo nhà điêu khắc Nguyễn Quốc Thắng, trên nền tảng văn hóa dân tộc thì mới tiếp thu những yếu tố hiện đại một cách chọn lọc. Không thể làm mới bằng cách bắt chước, gán ghép tùy tiện. Như điêu khắc dân gian chỉ sống động khi làm yếu tố trang trí cho những công trình kiến trúc xưa. Còn làm tượng điêu khắc dân gian bề thế là không nên vì những nét nguyên bản, dân dã sẽ bị gượng ép, vi phạm nguyên tắc của tượng hình khối trong không gian rộng:

Nếu cứ đưa ra những tiết mục cũ chẳng có gì khác thì khán giả sẽ nhàm chán. Còn kết hợp yếu tố đương đại với truyền thống mà không khéo thì sẽ làm mất đi nét văn hoá cổ truyền và trở thành một cuộc cách tân lai căng. Vấn đề phải làm như thế nào vẫn là một câu hỏi khó đối với những người làm nghệ thuật. Như biên đạo múa Trần Kim Quy cho rằng, cái tài tình của người biên đạo là làm sao dàn dựng được những tiết mục vừa mang hơi thở đương đại vừa giữ được nét riêng của Việt Nam và đưa nghệ thuật múa đến gần hơn với công chúng… Ngoài ra, khi công chúng thích loại hình nghệ thuật nào, hãy để họ tìm đến loại hình đó. Còn khi kết hợp các loại hình nghệ thuật thì phải phân định chính - phụ, chứ mỗi loại hình đừng chen nhau làm chính thì tất yếu trở thành những trích đoạn rời rạc:

 

Không chỉ những di sản phi vật thể, theo kiến trúc sư Nguyễn Trường Lưu, không gian di tích cũng cần phải được tôn tạo để thấy được màu thời gian phủ lên tuổi của thành phố. Nhưng vấn đề đặt ra là tu sửa như thế nào khi các di tích bị xuống cấp. Hiện nay ở nhiều đình, đền, chùa cũng như di tích trong nước đang diễn ra cảnh trùng tu theo kiểu cho mặc cái áo mới làm thay đổi hoàn toàn hình thức, thẩm mỹ kết cấu, phá đi nét rêu phong, cổ kính vốn có của di tích. Ví dụ như lăng tẩm, cung điện ở cố đô Huế sau khi trùng tu đã được tân trang lên màu vôi mới vàng chóe, sơn son thếp vàng rực rỡ thay thế cho màu rêu phong trầm mặc nguyên bản. Kiến trúc sư Nguyễn Trường Lưu bày tỏ: quan điểm hiện nay trên thế giới khi trùng tu di tích là phần tu sửa không nên làm theo kiểu giả cổ mà nên làm bằng vật liệu khác hoàn toàn, để tạo được sự đối lập giữa mới và cũ nhằm tôn lên kiến trúc cổ:

 

Phố cổ duy nhất của TP.HCM nằm trên đường Hải Thượng Lãn Ông (Q.5), tuy nhìn tổng thể bên ngoài là nhà cổ nhưng bên trong đã xuống cấp nên người dân phải thay hết nội thất mới và thiếu vắng đi nét sinh hoạt truyền thống. Về các công trình này, theo KTS Nguyễn Trường Lưu, có nhiều cách để trùng tu và bảo tồn như: nhà nước mua lại để làm bảo tàng hoặc phối hợp với người dân tu sửa, đảm bảo được cuộc sống của người dân và thẩm mỹ kiến trúc:

 

Việc hiện đại hóa những giá trị truyền thống cho thấy sự nỗ lực rất đáng trân trọng của những người có tâm huyết. Tuy nhiên cần có một sự chuẩn bị cẩn trọng nằm ở vốn hiểu biết của người tiến hành. Vậy thì cách thực hiện như thế nào xem ra vẫn là điều rất đáng băn khoăn.