Tin tứcTrí tuệ nhân tạo mở ra nhiều cơ hội học tập, sáng tạo nhưng cũng có thể bị lợi dụng để lừa đảo, giả mạo. Bảo vệ trẻ em trên môi trường số cần sự đồng hành của gia đình, nhà trường, kết hợp giải pháp công nghệ và kỹ năng nhận diện, ứng phó với nguy cơ.
Một cuộc gọi có giọng nói giống người thân. Một đoạn video giả mạo được tạo bằng trí tuệ nhân tạo. Một tin nhắn thúc giục cung cấp thông tin cá nhân hoặc chuyển tiền ngay lập tức. Những tình huống này có thể khiến người sử dụng internet mất cảnh giác, đặc biệt là trẻ em khi chưa có nhiều kinh nghiệm nhận diện rủi ro.
Đây là những vấn đề được các chuyên gia trao đổi tại tọa đàm “Bảo vệ trẻ em, người dân và doanh nghiệp trên môi trường số”, diễn ra ngày 9/10/2026, trong khuôn khổ Ngày hội Công dân số TPHCM và lễ phát động Tuần lễ hưởng ứng học tập suốt đời năm 2026.
Theo các chuyên gia, hình ảnh, video và giọng nói có thể bị làm giả để tạo lòng tin, khiến người sử dụng khó phân biệt thật, giả. Bên cạnh công nghệ, tâm lý vẫn là yếu tố mà các đối tượng lừa đảo tìm cách lợi dụng.
Bà Phạm Xuân Quỳnh, Phó Trưởng ban Đối ngoại Chi hội phía Nam, Hiệp hội An ninh mạng Việt Nam, cho biết: “Lừa đảo thì họ sẽ nhắm vô một số yếu tố chính của con người chúng ta. Đầu tiên là sự gấp gáp, cái gì mà gấp, lẹ lên, liền đi, không phải làm liền là không được hay là bị phạt. Thứ hai nữa là đánh về cảm xúc, liên quan đến người thân, liên quan tới con cái, cha mẹ, anh chị em. Tiếp theo nữa là đánh vào lòng tham, ví dụ như việc nhẹ lương cao.”
Khi bị thúc giục hoặc lo lắng cho người thân, người sử dụng dễ bỏ qua bước kiểm chứng. Với trẻ em, việc nhận diện nguy cơ cần được hướng dẫn bằng những tình huống cụ thể, dễ hiểu. Các em cần biết cảnh giác trước lời mời kết bạn, yêu cầu cung cấp mật khẩu, gửi hình ảnh riêng tư hoặc giữ bí mật với cha mẹ.
Ông Nguyễn Thanh Hòa, Phó Giám đốc Trung tâm Chuyển đổi số TPHCM, cảnh báo thủ đoạn “bắt cóc trực tuyến”. Đối tượng thao túng tâm lý, yêu cầu nạn nhân tự cô lập, sau đó sử dụng hình ảnh để đe dọa gia đình nhằm chiếm đoạt tiền. Để ứng phó, ông Hòa nhấn mạnh ba bước cần ghi nhớ: “Stop, save and report, tức là dừng lại, lưu trữ cái bằng chứng đó, chụp lại là cái ai, cái kẻ xấu nó gọi mình là ai, ghi âm lại. Report tức là báo cho người lớn, báo cho cơ quan công an của địa phương để chúng ta có cái biện pháp xử lý.”
Nguyên tắc dừng lại, lưu giữ bằng chứng và báo tin cần được hướng dẫn cho trẻ qua những tình huống gần gũi. Khi bị đe dọa, dụ dỗ hoặc yêu cầu làm theo chỉ dẫn bất thường, các em cần ngừng tương tác, tìm sự giúp đỡ từ cha mẹ, thầy cô hoặc người lớn đáng tin cậy. Tin nhắn, số điện thoại và tài khoản liên quan là những thông tin cần lưu lại để hỗ trợ xác minh, xử lý.
Internet ngày càng gắn với việc học tập, giải trí và giao tiếp của trẻ em. Việc cấm hoàn toàn sử dụng thiết bị số khó đáp ứng được thực tế này. Điều cần thiết là hướng dẫn trẻ sử dụng công nghệ phù hợp với độ tuổi, có giới hạn rõ ràng và có người lớn đồng hành.
Bà Vũ Huệ, Quản lý giải pháp chống lừa đảo MobiSafe, đại diện MobiFone, cho rằng phụ huynh cần trao đổi, thống nhất với con về những quy tắc sử dụng thiết bị, đồng thời lựa chọn công cụ hỗ trợ phù hợp. “Trước khi đặt ra biện pháp bảo vệ con, chúng ta cần trao đổi, thống nhất với các con về những quy tắc và có công cụ hỗ trợ thực hiện. Chúng ta không thể cứ đến 10 giờ là ngắt internet, cả nhà cùng không dùng, vì vẫn còn công việc và những người khác cũng cần kết nối. Vì vậy, cần có công cụ hỗ trợ. Nhưng hãy ghi nhớ: không cấm đoán mà cần thẳng thắn trao đổi, đặt ra ranh giới rõ ràng giữa nhà trường với các con, giữa gia đình với các con và thống nhất với nhau. Khi đạt được sự thấu hiểu, đồng cảm và đồng thuận, việc thực hiện sẽ rất đơn giản.”
Không cấm đoán không có nghĩa là để trẻ sử dụng internet thiếu kiểm soát. Những giới hạn về thời gian, nội dung và độ tuổi vẫn cần được đặt ra, đi cùng lời giải thích để trẻ hiểu và thực hiện. Công nghệ có thể hỗ trợ quản lý, nhưng sự trao đổi trong gia đình mới giúp người lớn hiểu con đang tiếp cận điều gì và gặp khó khăn ở đâu.
Một nguy cơ khác đến từ việc chia sẻ quá nhiều thông tin của trẻ trên mạng xã hội. Hình ảnh, tên trường học, lịch sinh hoạt hoặc địa điểm thường xuyên lui tới có thể bị đối tượng xấu lợi dụng để tiếp cận, giả mạo người quen.
Do đó, cha mẹ cần thận trọng khi đăng tải hình ảnh, thông tin của con, đồng thời tìm hiểu cách các ứng dụng học tập và giải trí thu thập, sử dụng dữ liệu cá nhân. Bảo vệ trẻ cũng bắt đầu từ thói quen chia sẻ thông tin và lựa chọn dịch vụ số của người lớn.
Khi sự cố đã xảy ra, luật sư Trần Nhật Hoàng, Cố vấn pháp lý và đối ngoại, Chi hội phía Nam, Hiệp hội An ninh mạng Việt Nam, khuyến nghị người dân bình tĩnh, dừng tương tác và nhanh chóng thực hiện các biện pháp hạn chế thiệt hại.
“Đầu tiên mình cứ bình tĩnh đã, mình nhìn lại đã, rồi mình dừng hết. Dừng ngay lập tức. Nếu như bạn có kỹ thuật, bạn cố gắng ngắt kết nối. Mình không cung cấp thêm dữ liệu gì nữa, mình không truy cập nữa. Nếu lỡ chuyển tiền rồi, hoặc là các tài khoản nào trên đó mình đã lỡ đăng ký, mình phải liên hệ. Còn về mặt pháp lý, lập tức mình liên hệ đến ngân hàng để làm việc và mình phản ánh đến các cơ quan chức năng.”, luật sư Trần Nhật Hoàng chia sẻ.
Cùng với việc tìm kiếm hỗ trợ, người gặp sự cố cần lưu giữ thông tin liên quan, tránh xóa mất bằng chứng. Với trẻ em, gia đình cần tạo sự tin cậy để các em dám kể lại khi bị đe dọa hoặc lỡ làm theo yêu cầu của người lạ, thay vì giấu kín vì sợ bị trách phạt.
Bảo vệ trẻ em trên môi trường số không có nghĩa là tách các em khỏi công nghệ. Điều cần thiết là giúp trẻ nhận diện nguy cơ, biết đặt câu hỏi trước thông tin đáng ngờ và chủ động tìm kiếm sự giúp đỡ.
Khi gia đình đồng hành, nhà trường tăng cường giáo dục kỹ năng số và các giải pháp công nghệ được sử dụng phù hợp, trẻ em sẽ có thêm điều kiện học tập, sáng tạo và phát triển an toàn trong thời đại trí tuệ nhân tạo.
