Tin tứcChiều 21/4, Tổng thống Mỹ Donald Trump thông báo gia hạn lệnh ngừng bắn với Iran ngay trước thời điểm hết hiệu lực ngày 22/4.
Theo các chuyên gia, quyết định này giúp duy trì không gian ngoại giao và giảm nguy cơ xung đột tái bùng phát, tạo điều kiện để Mỹ và Iran tiếp tục thương lượng về một thỏa thuận lâu dài.
Truyền thông nhà nước Iran gọi đây là "lệnh ngừng bắn đơn phương", do giới chức Tehran chưa có thông báo chính thức.
Khác với các lần trước, ông Trump nói Mỹ sẽ ngừng giao tranh "cho đến khi Iran gửi đề xuất đàm phán và các cuộc thảo luận kết thúc", tức không ấn định thời hạn cụ thể.
Ông cũng cho biết Tư lệnh lục quân Pakistan Asim Munir và Thủ tướng Shehbaz Sharif đã đề nghị Washington hoãn tấn công Iran "cho đến khi các lãnh đạo và đại diện Iran có thể đạt được đề xuất thống nhất".
Động thái này gây bất ngờ vì chỉ vài giờ trước đó, ông Trump còn tuyên bố không muốn kéo dài thêm hai tuần ngừng bắn và cảnh báo Mỹ sẽ mở cuộc tấn công quy mô lớn vào hạ tầng Iran nếu không đạt được thỏa thuận.
Theo Brian Katulis, nhà nghiên cứu tại Viện Trung Đông ở Washington, tuyên bố mới thận trọng hơn các phát biểu cứng rắn trước đó và cho thấy ông Trump dường như muốn sớm kết thúc cuộc chiến đang gây xáo trộn kinh tế toàn cầu.
"Tổng thống Trump giờ đây đối mặt câu hỏi ông sẽ ứng phó thế nào với những khó khăn về kinh tế mà người dân Mỹ đang phải chịu, cũng như áp lực chính trị từ chính cử tri ủng hộ", ông Katulis nói với BBC.
"Ông ấy vẫn chưa đưa ra được lời giải cho những vấn đề cốt lõi đang khiến cuộc khủng hoảng kéo dài".
Tổng thống Mỹ Donald Trump phát biểu tại Nhà Trắng ngày 21/4 - Ảnh: AFP
Mỹ và Iran từng đàm phán khoảng 21 giờ tại Islamabad, Pakistan ngày 11/4 nhưng không đạt đồng thuận về các vấn đề then chốt, trong đó có quyền kiểm soát eo biển Hormuz và việc Iran có được tiếp tục làm giàu uranium hay không.
Ngày 13/4, ông Trump ra lệnh phong tỏa các cảng biển của Iran nhằm gây sức ép buộc Tehran chấp nhận các điều khoản chấm dứt xung đột.
Iran không nhượng bộ, cho rằng động thái của Mỹ là "vi phạm lệnh ngừng bắn" và dọa đánh chìm tàu Washington trên eo biển Hormuz.
Trong tuần qua, Pakistan đã thúc đẩy hai bên tham gia vòng đàm phán thứ hai, đồng thời chuyển cho Tehran các đề xuất mới từ Mỹ trong chuyến thăm Iran của ông Munir giữa tuần trước.
Ngày 18/4, Iran xác nhận đã nhận và đang xem xét các đề xuất này nhưng "chưa đưa ra phản hồi", đồng thời nhấn mạnh "sẽ không đưa ra nhượng bộ nào, dù là nhỏ nhất".
Tehran trước đó yêu cầu ông Trump dỡ bỏ lệnh phong tỏa cảng biển như điều kiện tiên quyết để nối lại đàm phán, song Tổng thống Mỹ bác bỏ và nói chỉ làm vậy khi hai bên đạt thỏa thuận cuối cùng.
Vì thế, kế hoạch tổ chức vòng đàm phán thứ hai tại Islamabad rơi vào trạng thái bất định, dù trước đó có kỳ vọng cuộc gặp có thể diễn ra sáng 22/4.
Đến chiều 21/4, ông Trump và nhóm cố vấn an ninh quốc gia tại Nhà Trắng phải đưa ra quyết định tiếp theo với Iran.
Khi đó, lệnh ngừng bắn hai tuần sắp kết thúc, chuyên cơ Không lực Hai đã chờ tại căn cứ Andrews để đưa Phó tổng thống Vance tới Pakistan, trong khi phía Iran gần như im lặng.
Theo CNN dẫn lời ba quan chức Mỹ, các trợ lý hàng đầu của ông Trump cho rằng nguyên nhân chính khiến Tehran chưa phản hồi là do có rạn nứt trong tầng lớp lãnh đạo Iran.
Nhận định này một phần dựa trên thông tin do Pakistan chuyển lại. Phía Mỹ cho rằng Iran chưa thống nhất được lập trường cũng như quyền hạn dành cho các nhà đàm phán ở những vấn đề chủ chốt như uranium.
Tuy nhiên, hãng thông tấn Tasnim của Iran bác bỏ, khẳng định sự đoàn kết giữa chính quyền, quốc hội Iran, IRGC và các thành tố khác của hệ thống chính trị là "chưa từng có tiền lệ".
Theo Tasnim, thông tin về "sự rạn nứt" trong nội bộ Iran chỉ là ảo tưởng của Mỹ, dựa trên các nguồn tin "bịa đặt hoặc tự vẽ ra".
Một yếu tố khác ảnh hưởng triển vọng đàm phán là chưa rõ Lãnh tụ Tối cao Iran Mojtaba Khamenei có đưa ra chỉ đạo rõ ràng cho cấp dưới hay không.
Kể từ khi nhậm chức đầu tháng 3, ông Mojtaba Khamenei chưa xuất hiện trước công chúng và cũng chưa phản hồi chính thức về các đề xuất đàm phán của Mỹ.
Trong bối cảnh đó, gia hạn ngừng bắn được xem là lựa chọn phù hợp để tránh nguy cơ giao tranh tái bùng phát.
Theo Trita Parsi, đồng sáng lập Viện Quincy về Quản trị Nhà nước tại Mỹ, đây là kịch bản dễ xảy ra nhất: hai bên không quay lại chiến tranh nhưng cũng chưa thể đạt thỏa thuận, khi Iran vẫn kiểm soát eo biển Hormuz còn Mỹ tiếp tục phong tỏa cảng biển nước này.
"Với tình thế hiện tại, ông Trump coi như đã đạt mục tiêu lớn nhất là thoát khỏi cuộc chiến, còn Iran vẫn chưa có được điều họ cần nhất là được dỡ bỏ trừng phạt", ông Parsi nói, đồng thời cảnh báo tình thế này là "không ổn định".
Barbara Slavin, chuyên gia cấp cao tại Trung tâm Stimson, nhận định việc gia hạn lệnh ngừng bắn là "một bước lùi" cần thiết để hai bên xác định đâu là điều có thể nhượng bộ trong đàm phán.
Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian ngày 21/4 tuyên bố Iran cần "vững bước chống lại bất công và các yêu cầu quá đáng" từ Mỹ, nhưng cũng cho rằng "việc kéo dài xung đột không mang lại lợi ích cho bất cứ ai, kể cả Iran lẫn đối thủ".
Thủ tướng Sharif cảm ơn ông Trump và khẳng định Islamabad sẽ tiếp tục thúc đẩy các bên tìm kiếm thỏa thuận chấm dứt xung đột tại Trung Đông.
Giới chức Mỹ kỳ vọng việc gia hạn ngừng bắn sẽ tạo điều kiện cho các cuộc đàm phán chi tiết hơn trong những tuần tới nhằm hoàn thiện các điều khoản cụ thể.
Gregory Brew, chuyên gia phân tích cấp cao về Iran và thị trường dầu mỏ tại Eurasia Group, cho rằng các bên nên "từ bỏ những yêu cầu tối đa" và phát đi tín hiệu thiện chí để thể hiện họ nghiêm túc tìm giải pháp.
"Đàm phán có thể còn mơ hồ, nhưng ít nhất giao tranh sẽ không bùng phát trở lại ngay lập tức", ông viết trên mạng xã hội X.
