Tin tứcLuật Tư pháp người chưa thành niên số 59/2024 có hiệu lực từ ngày 01/01/2026, đã thiết lập khuôn khổ pháp lý mới trong giải quyết các vụ việc, vụ án liên quan đến người chưa thành niên. Một trong những nội dung đáng chú ý là sự tham gia của người làm công tác xã hội trong quá trình tố tụng, xây dựng phương án xử lý chuyển hướng, hỗ trợ thực hiện biện pháp tại cộng đồng và tái hòa nhập cộng đồng.
Tại hội thảo "Phát huy vai trò của Người làm công tác xã hội trong hoạt động tư pháp người chưa thành niên - thực trạng và giải pháp", do Sở Y tế TPHCM phối hợp với Hội Bảo vệ quyền trẻ em Thành phố, tổ chức Save the Children International và tổ chức Saigon Children’s Charity CIO, diễn ra sáng 3/11, ông Nguyễn Tăng Minh, Phó Giám đốc Sở Y tế TPHCM cho biết, thực hiện Luật Tư pháp người chưa thành niên, Sở Y tế đã tham mưu rà soát, tổng hợp danh sách và trình UBND Thành phố ban hành 2 quyết định công bố danh sách người làm công tác xã hội qua 2 đợt, với tổng số 657 người.
Sở Y tế cũng đã phối hợp với Hội Bảo vệ quyền trẻ em Thành phố và Công an Thành phố, với sự hỗ trợ của tổ chức Save the Children International, tổ chức 4 lớp tập huấn nhằm trang bị, củng cố kiến thức pháp luật, kỹ năng chuyên môn và kỹ năng làm việc với người chưa thành niên cho đội ngũ người làm công tác xã hội. Những hoạt động trên thể hiện nỗ lực bước đầu của Thành phố trong việc chuẩn bị nhân lực và điều kiện triển khai Luật.
Tuy nhiên, ban hành pháp luật mới là bước khởi đầu; tổ chức thực hiện hiệu quả mới là yêu cầu cốt lõi. Bà Nguyễn Thị Ly, Phó Chánh Tòa Gia đình, Người chưa thành niên, chia sẻ: “Thực tiễn thi hành Luật tư pháp người chưa thành niên, người làm công tác xã hội chưa thực sự phát huy hết vai trò “cầu nối” của mình. Các cơ quan tiến hành tố tụng, trong đó có Tòa án đã nỗ lực trong việc mời người làm công tác xã hội tham gia tố tụng nhưng Người làm công tác xã hội thường không tham gia, hoặc tham gia mang tính “hình thức” và bị động. Chất lượng của nhiều Báo cáo điều tra xã hội còn mang tính hình thức, nhiều báo cáo chỉ dừng lại ở mức độ “liệt kê hoàn cảnh gia đình”, chưa chỉ ra được nguyên nhân sâu xa của hành vi phạm tội, gây khó khăn cho Tòa án trong việc đưa ra quyết định áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng hay hình phạt.”
Ông Trần Tấn Lập, Phó Phòng 2, Viện Kiểm sát nhân dân TPHCM cũng cho rằng, bên cạnh những kết quả đạt được, thực tiễn phối hợp giữa các cơ quan trong hoạt động tư pháp người chưa thành niên phát sinh một số khó khăn, hạn chế nhất định.
“Một số trường hợp chậm phân công người làm công tác xã hội, dẫn đến chưa kịp thời tham gia tố tụng ngay từ đầu đối với các vụ việc, vụ án có người dưới 18 tuổi tham gia. Có những trường hợp bắt quả tang hoặc bắt người trong trường hợp khẩn cấp nhưng rơi vào ngày nghỉ, ngày lễ thì cơ quan điều tra, Viện kiểm sát khó liên lạc với trợ giúp viên pháp lý để bảo vệ quyền lợi người vị thành niên ngay từ đầu, nhưng tố tụng hình sự thì không thể chậm trễ được. Do đó, Viện Kiểm sát nhân dân TPHCM đã góp ý với Viện Kiểm sát nhân dân tối cao phối hợp với Bộ Tư pháp trong vấn đề này.”
Để nâng cao vai trò phối hợp của lực lượng Công an với người làm công tác xã hội trong quá trình giải quyết các vụ việc liên quan đến người chưa thành niên theo quy định của Luật Tư pháp người chưa thành niên, bà Trần Thụy Thảo Trinh, Phó Chánh văn phòng Cơ quan Cảnh sát Điều tra, Công an TPHCM, đề xuất: “Cần ban hành quy chế cụ thể, xây dựng quy chế làm việc chi tiết, chuẩn hóa quy trình tiếp nhận, phân công nhiệm vụ, trao đổi thông tin giữa điều tra viên, cán bộ điều tra và người làm công tác xã hội. Chúng ta cần bồi dưỡng kiến thức pháp luật, tâm lý, trang bị cho lực lượng điều tra viên kỹ năng giao tiếp, điều tra thân thiện, thấu hiểu đặc điểm tâm sinh lý lứa tuổi của người vị thành niên. Đồng thời cũng bồi dưỡng kiến thức pháp luật, tố tụng hình sự, bảo vệ bí mật riêng tư cho đội ngũ người làm công tác xã hội. Thường xuyên tổ chức các hội thảo khoa học, các lớp tập huấn liên ngành giữa cơ quan công an với các trung tâm xã hội, cơ sở y tế, ủy ban nhân dân cấp xã, các đoàn thể.”
Ở góc độ của người làm công tác xã hội, ông Phạm Đình Nghinh, Phó Chủ tịch Thường trực Hội Bảo vệ quyền trẻ em Thành phố đề nghị phải có sự kết nối, vận động và tập hợp các nguồn lực xã hội, góp phần hỗ trợ người làm công tác xã hội trong quá trình thực hiện nhiệm vụ liên quan đến tư pháp người chưa thành niên.
“Trong số hơn 600 người làm công tác xã hội thuộc danh sách của UBND Thành phố, đa phần là đội ngũ cán bộ tại các phường, xã. Cán bộ chuyên trách thì cũng đang quá tải, khi nhận thêm việc hỗ trợ tư pháp nữa thì mất rất nhiều thời gian, có khi cần đến 2, 3 tháng cho một trường hợp. Vì vậy cần thu hút thêm những người làm công tác xã hội ở các tổ chức xã hội ngoài nhà nước để cùng tham gia. Luật đã mở cho chúng ta rồi thì nên vận dụng, miễn là họ có chuyên môn phù hợp.”
Nếu như Tòa án đại diện cho tính nghiêm minh của pháp luật thì người làm công tác xã hội đại diện cho tính nhân văn và giải pháp phục hồi. Do đó, cần kiện toàn và chuẩn hóa đội ngũ người làm công tác xã hội chuyên trách. Từng bước xây dựng chức danh “Nhân viên công tác xã hội tư pháp” chuyên trách thay vì mô hình kiêm nhiệm như hiện nay.
Đồng thời, cần tăng cường công tác đào tạo và bồi dưỡng cho Người làm công tác xã hội; tăng cường các diễn đàn giao lưu chuyên môn nghiệp vụ để đồng bộ hóa tư duy và kỹ năng giải quyết các vụ án, vụ việc, hướng đến mục tiêu chung là bảo vệ tốt hơn quyền và lợi ích hợp pháp của người chưa thành niên, giúp các em có cơ hội sửa chữa sai lầm, phát triển tích cực và tái hòa nhập cộng đồng.
